Karl Deisseroth, Peter Hegemann ve Georg Nagel’in ışık kapılı iyon kanalları ve optogenetik alanındaki keşifleri, 2026 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nü kazandı. Üsküdar Üniversitesi Rektör Danışmanı Prof. Dr. Muhsin Konuk, seçilmiş sinir hücrelerinin faaliyetinin ışıkla kontrol edildiği bu yöntemin hafızadan korkuya, bağımlılıktan hareket kontrolüne kadar birçok süreci incelemek için kullanıldığını söyledi.
- Yöntem, genetik olarak ışığa duyarlı hale getirilen sinir hücrelerinin milisaniyeler içinde açılıp kapatılmasını sağlıyor.
- Optogenetik; hafıza, ödül, motivasyon, uyku, korku, hareket, bağımlılık ve sosyal davranışla ilişkili sinir devrelerinin incelenmesinde kullanılıyor.
- Görme kaybında, özellikle retinitis pigmentosa hastalığında Faz 1/2 insan klinik çalışmaları sürüyor.
Araştırma ne ortaya koyuyor?
Prof. Dr. Konuk’a göre optogenetiğin kökeni, ışığa yönelen tek hücreli bir yeşil alg olan Chlamydomonas reinhardtii üzerindeki çalışmalara dayanıyor. Bu hücrenin ışığa yönelmesini sağlayan proteinin keşfi, yaklaşık 20 yıl içinde bilim insanlarının beynin belirli hücrelerini ışıkla açıp kapatabilmesine olanak tanıyan bir teknolojiye dönüştü. Yöntemde araştırmacılar, örneğin yalnızca dopamin üreten belirli nöronları ışığa duyarlı hale getirip ince bir optik fiberle gönderilen ışıkla bu hücreleri milisaniyeler içinde çalıştırabiliyor veya susturabiliyor.
Neden önemli?
Konuk, optogenetiğin hücre tipi seçiciliği ile zamanlama hassasiyetini birlikte sağlamasının, beyindeki hangi sinir devresinin hangi davranışa neden olduğunu test etmeye imkân verdiğini belirtti. Parkinson, depresyon, bağımlılık, ağrı ve epilepsi gibi nörolojik ve psikiyatrik bozukluklarla ilişkili devreler de bu yöntemle araştırılıyor.
Konuk, yöntemin bugün için “hastalıkların altında yatan mekanizmaları çözmeye yarayan güçlü bir laboratuvar araştırma aracı” olduğunu, beyin kaynaklı hastalıklarda henüz onaylanmış bir tedavi anlamına gelmediğini vurguladı. Araştırma, İletişim Ofisi Halkla İlişkiler Ajansı aracılığıyla duyuruldu (DOI: 10.32739/uha.id.92754).